Ben Beyza. Yanımda da çok değerli Zafer Hocam var. Bu yazıda, toplulukları konuşurken bilgi ekosistemindeki toplulukların neye benzediğini anlatmaya çalışacağız.
Teknolojinin gelişmesiyle birlikte bilgiyle kurduğumuz ilişki de değişti. Haber üretenle haberi tüketen arasındaki sınır gittikçe kayboldu ve güvenilir bilgi kaynağı dediğimiz şeyler buharlaşmaya başladı. Sanılanın aksine teknoloji bilgiye erişimi kolaylaştırmanın yanı sıra bilgiye erişimdeki eşitsizliklerin de daha görünür olmasına yol açtı. Peki teknoloji bilgiye erişimi daha demokratik hale getirmeye çalışırken bu kadar olumsuzluklara nasıl yol açtı? En önemlisi yol açtığı bu olumsuzlukları nasıl onarabiliriz?
2010’larda toplumsal hareketler sırasında sosyal medya platformlarının kullanılması ve haber kaynağı olarak görülen yerlerin otoritesini yitirerek doğruluk zemininin kayması bu duruma örnek olarak gösterilebilir. Sosyal medya aracılığıyla kişilerin haber kaynağı olabildiği ve dolayısıyla haber kaynaklarının çoğaldığı bir dünyada bilgiye ait kaynakçaların hayati önem taşıdığı bir döneme de adım attık. Tam da bu noktada “doğru bilgiye erişim” bir hak savunuculuğu faaliyeti olarak da kendine alan bulmaya başladı.
Hem Teyit hem de Wikimedia topluluklarına baktığımızda, bireylerin bilgiye erişiminde hak savunuculuğu yapan ve bilgiye erişimdeki eşitsizliklerin azaltılmasına yönelik çalışan iki topluluk görüyoruz. Her iki toplulukta da kendimizi dijitalde var ederken dijital dünyanın ortaya çıkardığı sorunlarla da mücadele ediyoruz.
Peki dijital dünya ve dijital dünyanın sorunları derken neyden bahsediyoruz?
İnternet ortamında paylaşılanların güvenilirliğinden tutun da nefret söylemi içerip içermediğine kadar pek çok sorunu dert eden bir ekosistemden bahsediyoruz. Bu katmanlı sorunların yanı sıra kriz zamanlarında kurumların sağlıklı bilgi erişimini nasıl sağlayacaklarından okullarda dijital içerik okuryazarlığını nasıl artıracağımıza kadar çeşitli çözüm önerilerini de içeren bir ekosistem bilgi ekosistemi.
Bu sistemde Wikimedia topluluğunda, herkesin kendi anadilinde özgür lisanslarla lisanslanmış içeriklere ulaşabilmesi için reklamsız ve telif hakkı içermeden tamamen gönüllülerin katkıları ile iyi kaynaklandırılan, tarafsız bir bakış açısıyla üretilmiş içeriklerin arttırılması için üniversiteler, liseler, sivil toplum örgütleri, müzeler, kütüphaneler ve kamu kurumları ile iş birlikleri yapıyoruz.
Teyit ise bilgi ekosistemi aktörlerinde eleştirel düşünme alışkanlığını ortak değer kılmayı amaçlayan bir doğrulama organizasyonu. Bu nedenle de 2016’dan beri bilgi ekosistemindeki sorunlara yönelik farklı kollardan çeşitli çalışmalar yürütüyoruz. İnternetteki şüpheli bilgileri incelemek, dijital okuryazarlık ve eleştirel düşünme becerilerini geliştirmek için eğitimler organize etmek bunlardan bazıları. Bu bağlamda topluluğun gücünü kullanan Factory ve Pürmerak Kulübü gibi programları da geliştiriyor, sorunlara topluluk odaklı çözümler de arıyoruz. Kısaca amacımız, herkesin şüphe kasını çalıştırarak doğru bilgiye erişmesi. Biz de bireylerin doğru bilgiye ulaşacakları bu süreçte kolaylaştırıcılık rolü üstleniyoruz, Nihai hedefimiz Teyit’e ihtiyacın kalmadığı bir dünya yaratabilmek.
Bu süreçteki kolaylaştırıcılığı farklı topluluk modelleriyle denediğimizi söyleyebiliriz. Üç sene süren Factory ile bu kolaylaştırıcılığı yeni medya girişimlerini destekleyerek sistem seviyesinde bir müdahalede bulunmaya çalıştık. Factory’de bilgi ekosistemi sorunlarına çözüm üretmeyi amaçlayan yeni medya girişimlerini bir araya getirdiğimiz bir topluluk oluşturmuştuk. Topluluğa, iş birliği alanı, kapasite geliştirme, ağ oluşturma gibi destekleyici mekanizmalar kurduk. Bu sayede bilgi ekosistemi sorunlarına farklı kollardan, farklı aktörlerle müdahale etme fırsatı yakaladık.
Son zamanlarda üzerine çalıştığımız Pürmerak Kulübü ise daha bireysel bir noktadan yola çıksa dahi yine topluluk aracılığıyla soruna çözüm üretmeye çalışıyor. Pürmerak Kulübü’nde katılımcılar istedikleri gün ve saatte teyitçilik eğitimi alabiliyor ve Discord topluluğuna dahil olabiliyor. Discord kanalında şüphelendiği bilgileri toplulukla paylaşabiliyor, topluluktaki diğer üyelerle beraber teyitçilik yapabiliyor veya Teyit ekibinin üzerinde çalıştığı analizler için kanıt bırakabiliyor. Kısacası tüm teyitçilik süreçlerini toplulukla beraber yapıyoruz. Bunu yapmamızdaki neden ise yanlış bilgi probleminin bir aktör veya bir kurum tarafından çözüme ulaştırılabilecek kadar basit olmaması. Ancak ve ancak farklı aktörleri ve farklı seviyelerdeki sistem müdahaleleri ile sorunun azaltılması mümkün. Bu nedenle de Pürmerak Kulübü ile bireylere teyitçilik yetenekleri kazandırmaya ve sonrasında topluluk olarak bu probleme çözüm bulabilecekleri bir ortam yaratmaya çalışıyoruz.
Bilgi ekosisteminde çözüm üretmeye çalışan iki aktör olarak Wikimedia ve Teyit’e baktığımızda dijital topluluklarla karşılaşıyoruz. Çalıştığımız alan gereği topluluklarımızı dijital ortamda sürdürmek zorundayız. Bu tarz dijital topluluklarda aidiyeti ve bağlılığı sağlamak da kimi zaman zorlayıcı olabiliyor.
Vikipedi’de kimi editörler, iletişimlerini anonim gönüllüler olarak sadece viki projelerinin tartışma ve mesajlaşma sayfalarında ve “Köy Çeşmesi” dediğimiz alanla sınırlı tutma eğiliminde. Ancak Wikimedia Türkiye topluluğu olarak dileyen gönüllülerin fiziksel buluşmalar dahil farklı mecralar üzerinden iletişim halinde olmasının faydasına inanıyoruz. Topluluğumuzla iki haftada bir düzenli çevrimiçi toplantılarda buluşuyoruz. Bu toplantılarımızı zaman zaman İstanbul’da yüz yüze bir araya gelerek de gerçekleştiriyoruz. Ayrıca çevrimiçi anlık mesajlaşma uygulamalarında her Wikimedia projesi için (Vikipedi, Vikisöz, Vikigezgin, Wikimedia Commons vb.) ayrı ayrı gruplar oluşturduk ve burada projelerde yapılacak iş birlikleri ve çalışmalarla alakalı görüş alışverişinde bulunulmasını sağlıyoruz. Daha önce belirttiğim uluslararası topluluk ile entegrasyonu sağlayabilmek ve topluluğun sürdürülebilirliğini artırmak için Wikimedia Türkiye grubu üyelerinin yurtdışında düzenlenen toplantı, organizasyon ve konferanslara katılımı için çalışmalar yapıyoruz. Son iki yıldır biz de Türkiye’de uluslararası bir etkinliğe ev sahipliği yapıyoruz. “Türk Dilleri Wikimedia Gönüllüleri” konferansını düzenleyerek hem yurtdışından misafirlerimizi, hem Türkiye’deki topluğumuzu İstanbul’da ağırlıyoruz. Bu tip toplantılarda kullanıcıların yüz yüze ortamlarda birbirleriyle görüşmesi ve diğer kişilerin projelerde nasıl katkı yaptığını görmesi ile tecrübe aktarımı çok daha üst seviyeye çıkıyor.
Teyit olarak biz hem Factory’de hem de Pürmerak Kulübünde yaptığımız işin de bir getirisi olarak dijital platformlar üzerinden hareket ettik. Factory’de öncelikle fiziksel bir araya gelen bir topluluk oluşturmak istemiş olsak da Covid-19 pandemi tedbirleri nedeniyle dijital bir topluluk olarak yola devam etmek zorunda kaldık. Topluluğun içerisinde yer alan gerek göç etmiş Türkiyeli gazeteciler gerekse farklı şehirlerde çalışan medya organizasyonları olduğu için bir süre sonra dijital topluluk olmanın getirdiği avantajlardan yararlanma şansımız oldu. Bu toplulukta dijital ortamda da olsa güçlü bir aidiyet ve bağlılığın olduğunu söyleyebilirim. Bunun nedeni de aslında kriz zamanlarında ortaya çıkan bir topluluk olmasının yanı sıra topluluğun dijitalin yanı sıra fiziksel etkinliklere de yeri geldiğinde alan açması, yani ritüellerden vazgeçmememiz. Özellikle dijital bir topluluk oluştururken sadece dijital etkinlikler yapmanın da topluluk aidiyeti yaratmak için yetersiz kaldığını deneyimledik. Açıkçası özellikle dijital topluluklarda aidiyeti sağlayabilmek için dijital ritüellerin fiziksel ritüellerle desteklenmesi gerektiğini düşünüyoruz. Fiziksel ve dijital beraber hareket ettiğinde çok daha birbirine bağlı topluluk üyeleri görebiliyoruz. Bu nedenle Pürmerak Kulübü’nde de benzer bir yöntemle ilerlemeyi hedefledik. Tabii ki Pürmerak Kulübü’nün özellikle eğitimleri ve iletişim kanalları tamamıyla dijital platformlar üzerinden ilerlese de önceki deneyimlerimize dayanarak fiziksel ritüellerle de topluluğumuzu beslemeyi düşünüyoruz. Ayrıca dijital dünyanın sorunlarına çözüm aradığımız için de tamamen fiziksel bir topluluk kurgusuyla hareket edebilmemiz mümkün değil. Şüphelendiğimiz içerikler, kaynaklarımız ve çözüm önerilerimizin çoğu dijital dünyada. Dijital ile bu kadar iç içe çalışırken, topluluğu dijital olmayan bir yerde konumlamamız pek mümkün değil.
Eğer sizlerin de benzer dijital toplulukları varsa deneyimlerinizi bizimle paylaşmanızdan çok memnun oluruz. Özellikle bilgi ekosistemi sorunlarına bir şekilde temas ediyorsanız, hem Teyit hem de Wikimedia topluluğu ile iletişime geçebilirsiniz. Hepimiz bu ekosistemin birer aktörüyüz ve toplulukların gücünü kullanarak etkimizi büyütebiliriz.
Beyza Çalıkoğlu: Selam ben Beyza! Teyit’in topluluk sorumlusuyum. Kendi tabirimle toplulukçuyum. Lisans eğitimimi İstanbul Bilgi Üniversitesi Sosyoloji bölümünde tamamladım ve topluluklarla ilişkimin temeli de burada atıldı. Eğitim hayatım boyunca teorinin yanı sıra saha araştırmaları ve gönüllülükle de topluluklarla ilişkim beslendi. Profesyonel hayatımda topluluklarla çalışmaya başlamamla “toplulukçuluk” kimliğimin bir parçası haline geldi.
2018’de ATÖLYE’de topluluk asistanı olarak çalışmaya başladım ve iki sene boyunca yaratıcı topluluklarla çalışırken bir yandan da sosyal etki odağında geliştirilen projelere aktif katılım fırsatı yakaladım. Yer aldığım projelerde sürdürülebilir kalkınma amaçlarına yönelik çalışırken bu projelerde toplulukların gücünü kullanabileceğimizi fark ettim. Sonrasında yaptığım tüm işlere biraz daha sosyal etki perspektifi ile bakmaya, “suya sabuna dokunmaya” ve “insan hayatını iyileştirmeye” çalıştım. Bu doğrultuda sosyal etkiyi topluluklarla büyütmeye kafa yordum.
Üç seneyi aşkın süredir ise medya ekosistemindeki çeşitli problemleri topluluk perspektifiyle çözmeye çalışıyorum. Bu bağlamda 2022 Aralık’a kadar Factory programı ile yeni medya girişimlerine yönelik bir topluluğunun oluşturulmasında ve kolaylaştırıcılık süreçlerinde yer alma şansım oldu. Şimdilerde Teyit’te toplulukların gücünü kullanarak yanlış bilgi sorunuyla mücadele etmeye çalışıyor ve Pürmerak Kulübü öğrenme topluluğu üzerine çalışıyorum.
Merhaba Ben Zafer. 15 yılı aşkın süredir Türkçe Vikipedi’de içerik üreten bir gönüllüyüm. Vikipedi’de içerik üretirken yaptığımızın bir sivil toplum işi olduğunu fark etmeden üç yıla yakın sadece hobi olarak içerik ürettim. Sonrasında bir topluluğun parçası olduğumu ve hatta bunun Dünya’da çok büyük bir Wikimedia Hareketi olduğunu öğrendim. Derken biz de Türkçe Vikipedi için içerik üreten diğer gönüllü arkadaşlarımızla Wikimedia Türkiye grubunu kurduk ve uluslararası toplulukla birlikte sadece Vikipedi’de madde yazmak değil, bu uğraşı daha fazla insana yaymak ve Vikipedi’nin nasıl yazıldığının farkındalığını arttırmak için çalışmalara başladık. Çünkü herkesin kendi ana dilinde bilgi alabileceği, özgür lisanslarla lisanslanmış, reklamsız ve telifsiz içeriklere ulaşmanın temel bir insan hakkı olduğuna inanıyoruz. Bilgiye erişmek kadar bilgisini paylaşmak, tartışmak, önemsediği ve farkındalık yaratmak konuları görünür kılmak da herkesin hakkı. Buna imkan verdiği için Vikipedi’de gönüllülük yapıyorum ve bu imkanı her internet kullanıcısı kullansın istiyorum.