Bir yerin hafızası çoğunlukla yazılı kaynaklar ya da kabul gören tarihsel anlatılar üzerinden aktarılıyor. Ancak bu yaklaşım, gündelik yaşamın taşıyıcılarını ve onların deneyimlerini zaman zaman görünmez kılabiliyor.
Boğaz özelinde ise bu mesele daha da katmanlı. Esasında Boğaz, İstanbul’un en önemli müşterek değerlerinden biri. Ama onunla kurduğumuz ilişki toplumsal sınıflara, yaşadığımız çevreye ve kentin sunduğu olanaklara göre farklılaşıyor. Üstelik çarpık kentleşme ve ekolojik dönüşüm, yalnızca Boğaz’ın yaşam kültürünü değil, İstanbulluların bu kültürle kurduğu ilişkiyi de değiştiriyor.
Biz de Boğaz’ın kültürel mirasın korumak için sözlü tarihi nasıl kullanabiliriz diye düşündük. Mevcut anlatıların dışında kalan kişisel deneyimleri ve gündelik yaşam pratiklerini kayda almak istedik. Meramet çalışması böyle doğdu.
Balıkçıların hafızasında yaşayan Boğaz ile onu hiç deneyimlememiş çocukların dünyasını karşılaştırdık
Denizcilikte meramet diye bilinen bir teknik var. Yırtılan balık ağlarının yeniden örülmesini sağlayan geçici bir onarım yöntemi. Çalışmada bu kavramı kaybolan yaşam kültürünü, toplumsal hafızadaki kopuşları ve müşterek değerleri yeniden örme çabasını temsil etmesi için kullandık.
Meramet ile balıkçıların hafızasında yaşayan Boğaz ile onu hiç deneyimlememiş çocukların dünyasını karşılaştırdık. Bu farklılıklar arasında yeni bir karşılaşma alanı yarattık. Çünkü bizim için hafızayı korumak, yalnızca geçmişin hikayelerini toplamak değil, kimin anlatısına kulak verdiğimizi ve kimlerin bu ortak hafızanın parçası olabildiğini de sorgulamak.
Kültürel mirası yaşatmak onu yalnızca hatırlamak değil, birlikte yeniden anlamlandırabilmek de
Görüşmelerimizde kaybolan balık türlerinin, unutulmaya yüz tutmuş ritüellerin, denizin değişen kokusunun ve mahalle yaşamının balıkçılıkla kurduğu güçlü ilişkinin hikayeleriyle karşılaştık. Boğaz’ın, farklı toplumsal sınıflardan İstanbulluları ortak bir yaşam kültürü etrafında buluşturduğunu, dayanışma ve aidiyet duygusuyla örülü bir topluluk hayatını beslediğini yeniden keşfettik. Bu anlatılar bize kültürel mirasın yalnızca geçmişten kalan izleri korumak olmadığını yeniden hatırlattı. İnsanların birbirleriyle ve doğayla kurdukları ilişkiler de hatırlanmalı ve yaşatılmalı.
Atölyeleri ise farklı nesillerin birbirlerini dinlediği, deneyimlerini paylaştığı ve birlikte ürettiği güvenli bir karşılaşma alanı olarak tasarladık. Sözlü tarih görüşmelerinden doğan anlatıları paylaştık. Duyusal hafıza çalışmaları, çizim, hikaye anlatıcılığı ve ortak ritüellerle yeniden yorumlama alanı açtık.
Böylece çocuklar yalnızca geçmişin dinleyicisi olarak kalmadı. Daha ileri yaştaki katılımcılar da yalnızca hafızanın aktarıcısı olmadı. Her iki nesil de kendi deneyimleri ve hayal güçleriyle ortak bir anlatının öznesine dönüştü.
Sevgili balık, renklerin çok güzelmiş seni görmek isterdim. Nereye kayboldun?
Çalışma kapsamında çocuklar Boğaz’a mektuplar da yazdı. Mektuplarda en çok çocukların merakı, kaybolan türlerle karşılaşma arzusu ve kendiliğinden gelişen sorumluluk duygusu dikkatimizi çekti. Nereye kayboldun, neden kayboldun? sorularının yanında, Renklerin çok güzelmiş, seni görmek isterdim gibi ifadeler, hiç tanımadıkları canlılarladuygusal bir bağ kurabildiklerini gösteriyordu. Balık tutarken daha dikkatli olmamız gerektiğine dair düşünceleri ise bu merakın ekolojik bir duyarlılığa dönüşebileceğini hatırlattı.
Bu mektuplar bize kültürel mirasın yalnızca geçmişten aktarılan bir bilgi değil, merak ederek, ilişki kurarak ve birlikte yaşama sorumluluğunu hissederek sahiplenilen müşterek bir değer olduğunu gösterdi. Kent hakkının yalnızca mekanlara erişmekle değil, o kentin diğer canlılarıyla kurduğumuz ilişkiyle de ilgili olduğunu yeniden düşündürdü.
İnsanların yaşadıkları çevreyle ilişki içinde ürettikleri ve kuşaktan kuşağa aktardıkları da kültür mirasın bir parçası
Somut olmayan mirası korumak, anlatıları kayda almayı, bilgiyi canlı tutan koşulları gözetmeyi ve nasıl aktarılabileceği üzerine düşünmeyi gerektiriyor. Mesela bir balıkçının martıların hareketinden balığın izini sürebilmesi, Boğaz’da yıllar içinde biriken yerel ekolojik bilginin bir örneği.
Balıkçıların kendi deneyimlerinin nasıl anlatılacağı konusunda söz sahibi olması ve çocukların kıyıya erişip denizle kendi ilişkilerini kurabilmesi, benim için kültürel hayata katılma hakkının iki somut karşılığı. Hafızayı korumanın ve aktarmanın varoluşsal bir boyutu da var. Neyi hatırladığımız, hatırladıklarımızı nasıl paylaştığımız ve bu mirasa nasıl erişebildiğimiz, bir yere aidiyetimizi ve orada birlikte yaşama biçimimizi şekillendiriyor.
Boğazla ilişki durumunuz nedir?
Kültürel mirasın ne olduğuna ve neyin korunmaya değer olduğuna karar verirken kurumların ve uzmanların sözü elbette ağırlık taşıyor. Biz Meramet’te, neyin kayda alınmaya ve aktarılmaya değer olduğunu düşünürken önce o mirası gündelik hayatında yaşatanlara kulak verdik.
Balıkçılarla yaptığımız yarı yapılandırılmış görüşmelerde bir soru çerçevemiz vardı. Bu bilgiyi kimlerden edindiklerini, Boğaz’a dair hafızalarının duyusal boyutunu ve yaşadıkları çevreyle nasıl bir ilişki kurduklarını anlamak istedik. Ancak görüşmelerin akışında, balıkçıların kendileri için önemli buldukları konulara da alan açtık.
Anlatılarda ortaya çıkan temalar ve beklenmedik karşılaşmalar, çocuklarla yaptığımız atölyelerin hem içeriğini hem de yöntemini şekillendirdi. Böylece kültürel mirası onu yaşatanların katkılarıyla anlamı yeniden kurulan bir alan olarak ele aldık.
Kültürel mirasa erişim bir ayrıcalık değil, herkesin hakkı
Aynı şehirde yaşamasına rağmen Boğaz’la hiç karşılaşmamış, ya da az temas etmiş çocukların olması, kentin sunduğu kültürel ve doğal olanaklara erişimin ne kadar eşitsiz olduğunu gösteriyor. İstanbul Boğazı hepimizin ortak kültürel mirası olsa da onunla kurduğumuz ilişki, yaşadığımız mahalleye, ekonomik koşullarımıza ve toplumsal konumumuza göre farklılaşıyor.
Oysa bir kente ait olmak orada yaşamaktan daha fazlası. Onun hafızasına, kültürüne ve müşterek değerlerine katılabilmek demek. Meramet ile çocukların Boğaz’la karşılaşmalarına ve bağ kurmalarına alan açtık. Yeniden hatırlatmak da isteriz, kültürel mirasa erişimin bir ayrıcalık değil, herkesin hakkı.